FR?G VAD?S?
http://www.eskisehirliyiz.biz/eskisehir/img/cesitli/frig1.jpgM.Ö. 1200 y?llar?nda cereyan eden Ege Göçleri s?ras?nda Trak kökenli Frigler dalgalar halinde, Bo?azlar yoluyla Anadolu'ya girerler. Hitit imparatorlu?u bu tarihlerde y?k?l?r. Hitit çivi yaz?l? belgelerinin susmas? ile Anadolu'da M.Ö. 1200 -800 y?llar? aras?nda yakla??k 400 y?ll?k bir karanl?k ça? hüküm sürer. Bu dönemin sonunda Frigler, Orta Anadolu bölgesinde ba?kentleri Gordion (Polatl?-Yass?höyük) olmak üzere güçlü bir krall?k olarak tarih sahnesindeki yerini al?r. Frig Devleti'nin antik kaynaklarda ad? geçen ilk kral?, ba?kent Gordion'a ad?n? vermi? olan Gordios'dur. Kral Gordios'dan sonra Frig taht?na o?lu Midas geçmi?tir. Friglerin tarihleri boyunca siyasi ve kültürel aç?dan en güçlü ve etkili olduklar? kesim, Yukar? Sakarya Vadisi'nde Eski?ehir, Afyonkarahisar ve Kütahya illeri aras?nda kalan, klasik dönemde Küçük Frigya olarak adland?r?lan bölgedir. M.Ö. 8. yüzy?l ile M.Ö. 6. yüzy?l?n ilk yans? içinde bölgede bir çok Frig kale tipi yerle?meleri kurulmu?tur.
Ayr?ca, yüzey ara?t?rmalar? ve arkeolojik kaz?larla, verimli ovalardaki höyüklerde Frig yerle?im tabakalar?n?n varl???da saptanm??t?r. ?arhöyük'te bat? yöndeki kaz? alanlar?nda sürdürülen çal??malarda Frig dönemi evlerine ait ta? temeller, teras duvarlar? çok say?da çanak çömlek ile küçük buluntu ele geçirilmi?tir.
Kale yerle?melerinin büyük bir bölümü, Eski?ehir'in güneyindeki Da?l?k Frigya Bölgesi olarak adland?r?lan kesimde yo?unla?m??t?r. Bu alan?n merkezinde Türkmen Da?? silsilesi yer al?r. Do?usunu Seyitgazi (Nakoleia) ilçesi s?n?rlar. Güney ucu Köhnü? Vadisi'ne bat?s? Sabuncup?nar Nahiyesi civar?na, kuzeyi ise Gökçek?s?k Köyü ve çevresine kadar uzan?r. Özellikle güney ve güney do?usunda derin vadiler bulunmaktad?r.

Frigler, kalelerin yan?s?ra, bu topraklarda adeta tek tanr? gibi tapt?klar? ba? tanr?çalar? Ana Tanr?ça/Matar için göz alabildi?ince uzanan do?ay? say?s?z denebilecek ama hep berekete, bollu?a yönelik eylemler için -ister an?tsal, ister küçük- fasad, altar ve ni?lerden olu?an gizemli kült an?tlar?yla donatm??t?r. Her biri Anadolu Kültür Tarihi'nin ünik birer eseri olan bu an?tlar, Frig kültür ve sanat?n?n, kaya mimarisinin, en çarp?c? eserlerini olu?turmaktad?r. Da?l?k Frigya bölgesindeki Frig kültür kal?nt?lar?, 19. yüzy?l?n ba?lar?ndan itibaren Avrupal? gezgin ve ara?t?rmac?lar?n ilgi oda?? olmu?tur. Belli aral?klarla günümüze kadar devam eden bu ara?t?rmalar ve kaz?lar sayesinde bir çok Frig kalesi ve kaya an?t? arkeoloji literatürüne kazand?r?lm??, Frigler'in bu bölgedeki tarihi, arkeolojik ve kültürel kimli?i her geçen gün giderek biraz daha ayd?nlanm??t?r.Yap?lan ara?t?rmalar, bölgede Frig kale tipi yerle?meleri ve kült an?tlar?n?n, birbirinin adeta devam? niteli?inde olan derin vadilerin çevresinde yo?unla?t???n? gösterir

Frig Vadileri'nin Co?rafî Konumlar?1.Eski?ehir'in güneydo?usunda, Türkmen Da??'n?n güneyindeki, Midas - Yaz?l?kaya Vadisi ve Kümbet Vadisi.
2.Eski?ehir'in güneyinde, Eski?ehir, Afyonkarahisar ve Kütahya il s?n?rlar?n?n kesi?ti?i, Türkmen Da??'n?n güneyindeki, Köhnü? Vadisi ve Karababa Vadisi.
3.Eski?ehir'in güneybat?s?nda, Eski?ehir ve Kütahya il s?n?rlar?n?n birle?ti?i Türkmen Da??'n?n kuzeyindeki küçük vadilerden olu?maktad?r.

Ayr?ca, Da?l?k Frigya'mn d???nda, Eski?ehir'in do?usunda Sivrihisar ilçesini kuzeyden çeviren Sivrihisar Da?lan ile güneyinde Arayit Da?? eteklerindeki küçük vadilerde de son y?llarda Frig yerle?meleri ve kaya an?tlar? bulunmu?tur.

Frig kale tipi yerle?meleri, vadileri s?n?rlayan kayal?k platolar veya düz tepeler üzerinde kurulmu?tur. Deniz seviyesinden ortalama 1400-1200 m. yüksekte olan yerle?meler, hem bulunduklar? vadiye hem de vadiye ula?an yollara hakim bir pozisyona sahiplerdir. Dik ve sarp kayalardan olu?an do?al bir savunma sistemi yerle?meleri çevreler. Rampal? bir yol ya da ana kayaya oyulmu? merdivenler ile ula??lan yerle?melerde an?tsal ölçekli kaya sarn?çlar?, silolar, merdivenler ile inilen gizli geçitler, kaya fasadlar?, idollü-basamakl? altarlar ve ni?lerden olu?an kült an?tlar?, mekanlar ve kaya mezarlar? bulunmaktad?r.

Midas - Yaz?l?kaya Vadisi'nde
Yaz?l?kaya - Midas Kenti
Akpara Kale
Gökgöz Kale
Pi?mi? Kale
Kocaba? Kale

Köhnü? Vadisi'nde
Köhnü? Kale
Demirli Kale
Çukurca Kale
Üçler Kaya
K?rk Merdiven Kale
Naili Kaya
Dö?er Asar Kaya
Delik Ta?
Kümbet Vadisi'nde
Kümbet Asar Kale
Ball?k Kale
Yap?ldak Asar Kaya


Türkmen Da??n?n kuzeyindeki küçük
vadilerde
F?nd?k Asar Kaya
Do?ulu?ah Kalesi
Frig kale tipi yerle?melerinin en özgün örneklerini olu?turmaktad?rlar.
http://www.eskisehirliyiz.biz/eskisehir/img/cesitli/bitmemis.gifBu yerle?meler içinde Yaz?l?kaya Midas Kenti, hem boyutlar? hem de sahip oldu?u an?tsal kaya yap?lar? ile di?er yerle?melerden ayr?lmaktad?r. ?ehir, vadiye bat?dan ve kuzeyden aç?lan yollara hakim pozisyonda konumlanm??, daha yüksekteki kaleler taraf?ndan koruma alt?na al?nm??t?r. Çok say?da ve en an?tsal dini yap?larla donat?larak ayr?cal?kl? bir konuma yükseltilmi?tir. Gerek kült an?tlar?n?n say?sal yo?unlu?u, gerekse en an?tsal örneklerin burada bulunmas?, ?ehrin adeta bölgenin dini metropolü oldu?unu ye Frig halk? taraf?ndan kutsal kent olarak büyük bir sayg? duyuldu?unu göstermektedir. Fasadlar, üçgen al?nl?kl?, be?ikçat?l? Frig megaronlar?n?n kayalar?n dik yüzlerine oyulmu? ön cephesini temsil etmektedirler. Bu cephenin en önemli bölümü, içinde tanr?ça heykelinin ya da kabartmas?n?n bulundu?u kap? biçimindeki merkezî ni?dir. Hemen hemen bütün an?tlarda http://www.eskisehirliyiz.biz/eskisehir/img/cesitli/yazilikaya.gifüçgen al?nl?k ve cephe, geometrik ve bitkisel motiflerle bezenmi?tir. Özellikle An?tsal Fasadlar?, ön taraflar?ndaki geni? avlular, avluya aç?lan yan mekanlar ve galeriler ile Ana Tanr?ça kültüne adanm??, büyük birer kült kompleksi olarak nitelendirmek gerekir. Bu fasad-lar?n en ünlüsünü Yaz?l?kaya - Midas Kenti 'nde, MIDAI=MlDAS ad?n?n geçti?i yaz?t?ndan dolay? "Midas An?TI" ya da "Yaz?l?kaya An?t?" olarak isimlendirilen, 17 m. yüksekli?inde ve 16.50 m. geni?li?indeki an?t olu?turur.
Midas An?t?, Frig fasadlann?n en büyü?ü ve görkemlisidir.Ayr?ca, Midas-Yaz?l?kaya Vadisi'nde: Areyastis An?t?, Bitmemi? An?t; Kümbet Vadisi'nde: Bah?ayi? An?t?; Köhnü? Vadisi'nde: Malta? An?t?, Burmeç An?t? ve Aslankaya An?t?; Kütahya'n?n Tav?anl? ilçesi yak?nlar?nda Deliklita? An?t?, Frig Vadileri'nin görülmeye de?er, en etkileyici ve en güzel fasadlar?n? olu?turmaktad?rlar.
Küçük Fasadlar, An?tsal Fasadlarla ayn? mimari ve süsleme özelliklerine sahiptir. Boyutlar?n?n daha küçük olmas? ve kaya yüzeyine daha s?? i?lenmi? olmalar?yla An?tsal Fasadlardan ayr?lmaktad?rlar.
Midas - Yaz?l?kaya Vadisi'nde : Midas ?ehri Küçük An?t, Midas ?ehri Sümbüllü An?t,
Kümbet Vadisi'nde : Kümbet - Berber ?ni An?t?;
Köhnü? Vadisi'nde : Kumca Bo?az Kap? Kaya An?t?, Demirli An?t?, Büyük Kap? Kaya An?t?, Küçük Kap? Kaya An?t? ve Dö?er Asar Kaya An?t?;
Türkmen Da??'n?n kuzeyindeki küçük vadilerde: Kilise Mevkii An?t?, Keskaya An?t?, F?nd?k Asar Kaya An?t?, küçük fasadlar?n güzel örneklerini olu?turur.

??levini k?saca tanr?ya dua edilen, kurbanlar kesilen kutsal mahaller. olarak tan?mlayabilece?imiz altarlar, say?ca daha fazla ve yayg?nd?r. Bunlar alçak kaya kütlelerinden yontulmu? üç boyutlu kült yap?land?r. Önlerindeki kaya basamaklar? ile tanr?çay? simgeleyen yuvarlak ba?l?, dörtgen gövdeli gizemli idollere ula??l?r. An?tsal örneklerinin ön taraflar?nda yer alan düz platformlar, aç?k hava kült törenlerinin gerçekle?tirildi?i yerlerdir. Bunlara ait en çok ve en güzel örnekler, Yaz?l?kaya - Midas kentinde bulunmaktad?r. Ayr?ca, Köhnü? Vadisi ve Sabuncup?nar yak?nlar?nda F?nd?k Asar Kaya yerle?mesinde de akarlara ait çok say?da örnek vard?r.
Kaya an?tlar?n?n üçüncü grubunu olu?turan ni?ler, genellikle kayalar?n dik yüzlerinde, kolayl?kla ula??labilen yüksekliklerdeki oval veya dikdörtgen s?? oyuklard?r. Arka duvarlar?nda tanr?ça heykelci?inin ya da idolünün yerle?tirildi?i yuvalar yer al?r Yaz?l?kaya - Midas kenti, F?nd?k Asar Kaya, Ovac?k-?nli Delikta? yerle?mesi ve Köhnü? Vadisi'nde bu ni?lere ait güzel örnekler bulunmaktad?r

Frig Devleti, en görkemli ça??n? ya?ad??? s?rada M.Ö. 7. yüzy?l?n ba?lar?nda (M.Ö. 696 / 695) göçebe Kimmer boylar?n?n sald?r?s?na u?ram?? ve ba?kent Gordion ya?malan?p, yak?l?p y?k?lm??t?r. Kral Midas bu yenilgiye dayanamayarak ya?am?na son vermi?tir. Ya?anan bu olaylar kar??s?nda Frig Krall???'n?n politik gücü sona ermi?tir. Ancak, bu durum geni? anlamda ele al?nd???nda Frig egemenli?inin sonu, Frigler'in tamamen tarih sahnesinden çekilmesi demek de?ildir.

Kimmerlerden kaçabilen kral ailesinin üyeleri, ayn? kültür geleneklerini koruyarak Orta Anadolu'nun çe?itli yerlerinde beylikler halinde bir süre daha varl?klar?n? sürdürür. Kalabal?k bir grup ise Yukar? Sakarya vadisinde, Eski?ehir, Kütahya ve Afyonkarahisar aras?nda uzanan Da?l?k Frigya bölgesinde ya?amlar?n? sürdürmeye devam etmi?tir.
Frig beyleri, bu topraklarda Lidya kral? Alyattes'in MÖ.. 590 y?l?nda Med ordular?na kar?? giri?ti?i K?z?l?rmak seferine de?in ba??ms?zca, bu tarihten MÖ. 547/46 y?l?ndaki Pers istilâs?na kadar da Lidya Krall???'na ba??ml? prenslikler halinde ya?am??lard?r., Lidya Krall???'n?n y?k?l???ndan sonra (M.Ö. 546/545) Frigya, iki yüz y?l? a?k?n bir süre Pers ?mparatorlu?u'nun bir parças? olmu? Kappadokya, Paflagonya ve Hellespontos ile birlikte Büyük Frigya Satrapl???na ba?lanm??t?r
Pers döneminde kurulmu? olan Bat? Anadolu K?y?lar?ndan ba?lay?p, yar?maday? bat?dan do?uya ba?tan ba?a kat ederek, güneybat? ?ran içlerine uzanan Kral Yolu, Pers Imparatorlu?u'nun bu geni? topraklar üzerinde kurdu?u uzun süreli egemenli?in en önemli nedenidir. Ephesos ve Lidya ba?kenti Sardes'ten ba?lay?p, güneybat? ?ran'daki Susa'ya de?in uzanan bu yolun bir bölümü Friya topraklar?nda Eski?ehir'de Pessinus'dan (Ball?hisar) geçip, Sangarios (Sakarya) ?rma??n? a?arak do?u yönde devam eder.
Pers egemenli?ini Hellenistik Ça? izler. Bu ça?, genel olarak Pers ba?kentlerinden Persepolis'in M.Ö. 330'da Makedonya Kral? Büyük ?skender taraf?ndan feth edilmesi ile ba?lamakta ve M.Ö. 30'da Romal?lar?n M?s?r'? ele geçirmesiyle sona ermektedir. Büyük ?skender M:Ö. 334 y?l?nda ünlü do?u seferine ba?lar. Bu seferin amac?, Anadolu'da Kellen dili konu?an ya da Hellen kültürünün nüfuzu alt?nda bulunan kentleri Pers egemenli?inden kurtarmak, sonra da Pers ?mparato?iu?u'nü ele geçirerek bir Hellenle?me Siyaseti izlemekti. Bu amaç do?rultusunda Büyük ?skender komutas?ndaki ordu M.Ö. 334 ilkbahar?nda Anadolu'ya girerek ilk olarak Granikos (Biga çay?) sava??nda Persleri yenilgiye u?ratm??t?r. Büyük ?skender ayn? y?l Bat? Anadolu'daki kentleri ele geçirdikten sonra Frigya'ya girer ve k??? Gordion'da geçirir. Burada Frigya Satrab? (valisi) olarak komutan? Antigonos Mönopthalmos'u b?rakarak Asya Seferi'ne devam eder.
Eski?ehir'in tarihi, bundan sonra Anadolu topraklar?nda ya?anan siyasi karga?a ve sava? ortam?nda Frigya'n?n tarihi ile ayn? seyri izler. Büyük ?skender Makedonya'dan Hindistan'a kadar uzanan ?mparatorlu?u'nun s?n?rlar?na ula?t?ktan sonra MÖ. 323 y?l?nda Babylon'da (Babil) ölür. Onun ölümünden sonra imparatorlu?unun topraklar? komutanlar? aras?nda payla??ld?. Antigonos, içinde Frigya topraklar?n?n da bulundu?u Küçük Asya'n?n hakimi oldu. Ancak Antigonos'un M.Ö. 306' da kendini kral ilan ederek, ?skender'in tüm topraklar?na tek ba??na egemen olmak istemesi di?er komutanlar?n da kral unvan?n? kullanmaya ba?lamalar?na ve Antigonos'a kar?? birle?melerine neden oldu. Eski?ehir ve çevresi, Frigya Bölgesi'nin bir parças? olarak M.Ö. 301 y?l?nda önce Lyzimakhos'un, MÖ.281 y?l?nda ise Selevkos'un eline geçti. Anadolu'da Selevkos egemenli?inin ba?lad??? dönemde, daha küçük ulusal krall?klar kurulur. Bunlar Bergama, Bitinya, Pontos, Kappadokya ve Armenya krall?kland?r.M.Ö. 278 / 277'de Orta ve Bat? Avrupa kökenli Galat (Kelt) kabilelerinin de Balkanlar üzerinden Bo?azlar yoluyla Anadolu'ya girmeleri ile bölgedeki siyasi yap?, çok kar???k bir hal al?r. Galatlar, Tolistobog, Tek-tosag ve Trokmiler'den olu?an üç büyük boya ayr?lm??t?r. Bunlar, beraberlerinde getirdikleri e? ve çocuklar? ile birlikte güvenlik içinde ya?ayabilecekleri yerler ar?yorlard?. Bergama Krall???'n?n da bask?s? ile Orta Anadolu'da Yukar? Sakarya ve Orta K?z?l?rmak bölgesine yerle?tiler. Galatlar, sonralar? Galatya olarak adland?r?lacak olan bu bölgeyi kendi Jralanndaliçe ay?rd?lar. Buna göre, Tolistoboglar, Sivrihisar yöresinde Pessinus (Ball?hisar) ile Gordion (Yass?hö-yük) çevresine; Tektosaglar, Ankara; Trokmiler ise daha do?uda K?z?l?rmak kavsi içinde yerle?tiler.Dorylaion'dan Pessinus'a do?ru uzanan yol üzerinde Troknada (Kaymaz), "Pessinus'un kuzeyindeki Germa (Babadad), Eudoksias (Yürme), Mousge (Günyüzü) ve Germia (Hamamkarahisar), Tolistobog boyunun denetimi alt?ndaki di?er önemli merkezlerdi.

Pessinus Antik Kenti


Sivrihisar ilçesinin 16 km güneyinde yer al?r. Antik ?ehrin üzerinde bugün Ball?hisar köyü kurulmu?tur. Buras?, antik kaynaklarda Matar Dindymene, Mâgna Mater, Agdistis Dindymene denen Frig ba? tanr?ças?n?n kutsal kenti olarak ün salm??t? ve kökü en az?ndan Frig dönemine de?in uzanmaktayd?. Gerek dini, gerek ticari yönetimi rahiplerce yerine getirilen bu kent, Galatlar?n hakimiyet alan?nda Galatlardan ba??ms?zca hareket etme özgürlü?üne sahip, Bergama krall??? ile iyi ili?kiler içinde olan zengin bir_dini merkez konumundayd?.

Roma döneminde Eski?ehir'in güneyindeki Da?l?k Frigya bölgesi; Nakoleia'ya (Seyitgazi), bölgenin en önemli merkezlerinden biri olup dönemin ana ticaret yollar?ndan biri Dorylaion'dan Nakoleia'la geçip, buradan iki de?i?ik hat takip ederek Apameia (Dinar) ve k?y?ya ula?m??t?r. Bölgede Roma dönemine ait önemli kültür kal?nt?lar? aras?nda Kümbet köyünde bulunan ve Solon'un mezar? olarak adland?r?lan an?tsal kaya mezar?, cephesi bezemeli kaya mezarlar?ndan olu?an Kümbet - Köristan nekropolü, Yap?ldak - Asar kaya kaya mezarlar?, Büyükyayla - Seyrecek nekropolü say?labilir